زانكۆیا دهۆك (UoD) (www.uod.ac)، ئێك ژ گرنگترین دامەزراوەیێن ئەكادیمییێن حكومییە ل هەرێما كوردستانا عیراقێ، ئەو سەركردە و پێشەنگا پرۆژەیە. د نوكەدا ئەڤ زانكۆیە پێكدهێت ژ نۆزدە كولیژان، هەڤدە سەنتەرێن ڤەكۆلین، راهێنان، راوێژكاری و خزمەتگوزارییان كو ژمارەیا قوتابییێن وێ دگەهن 23000 كەسان. زانكۆیا دهۆك، یا سەر ب وەزارەتا خواندنا بلند و ڤەكۆلینێن زانستیڤە، ل سالا ١٩٩٢ ێ هاتیە دامەزراندن كو بەكالوریوس، ماستەر و دكتۆرا دگەل دیپلۆما بلند یا پیشەیی پشتی بەكالوریوسێ لێ دهێنە خواندن. زانكۆیا دهۆك ئەندامە د IAU، EAIE، AARU، و UNIMED دا. زانكۆیێ هەڤكاری و پرۆژەیێن هەڤپشك دگەل ژمارەیەكا مەزن یا زانكۆیان ل ئەورۆپا، ئەمریكا، باشورێ رۆژهەلاتا ئاسیا و رۆژهەلاتا ناڤەراست هەنە. هەروەسا، زانكۆیا دهۆك ئەندامەكا چالاك بوویە د پروگرامێ ئیراسموس موندوسدا ژ سالا ٢٠٠٧ و دوو كۆمبوونێن سالانە یێن ئیراسموس موندوس- SALAM 1 یێ دەستپێكرنێ ل ٢٠١١ و كۆمبوونا هەلبژارتنا SALAM 2 ل ٢٠١٤ لێ هاتینە دانان.
زانكۆیا سلیمانی (UoS) دامەزراوەكا خواندنا بلند یا گشتییە، كو ل سالا ١٩٦٨ هاتیە دامەزراندن، كامپوسێ سەرەكی دكەڤیتە باژێرێ سلیمانییێ ل كوردستانا عیراقێ. زانكۆیا سلیمانییێ نوكە خودان ٢١ كولیژ و ٩٨ بەشانە، كو پێكدهێت ژ پتر ژ 23,000 قوتابییان، ٢١٠٠ ستافێن ئەكادیمی و پتر ژ ٣٠٠٠ كارمەندێن كارگێری. زانكۆیا سلیمانی دەرفەتێن خواندنا بەكالوریوس، دیپلۆما بلند، ماستەر و دكتۆرا د گەلەك بوارێن خواندنێدا پێشكێشدكەت.
زانكۆیا زاخۆ (UoZ) دامەزراوەیەكا گشتییە، دكەڤیتە باژێرێ زاخۆ، پارێزگەها دهۆكێ، ل هەرێما كوردستانا عیراقێ، ئەو ژلایێ حكومەتا كوردستانا-عیراقێڤە ل ٨ تیرمەها ٢٠١٠ وەكو زانكۆیەكا سەربخۆ هاتییە دامەزراندن و ئاڤاكرن. بەری هینگێ، كولیژێن پەروەردە و بازرگانی هەبوون كو گرێدایی زانكۆیا دهۆكێ بوون. زانكۆیا زاخۆ سیستەمێ بولونیا جێبەجێدكەت یێ كو ژ سالا خواندنێ ٢٠١٧-٢٠١٨ هاتیە پەیرەوكرن. سەنتەرەكێ چالاك ل زانكۆیێ هەیە ب ناڤێ سەنتەرێ زاخۆ بۆ ڤەكۆلینێن كوردی، كو كۆنفرانس و ووركشۆپێن بەردەوام ب درێژاهییا سالێ بەرهەڤدكەت و سیمینارا بۆ كەسایەتییێن كاریگەر و ناڤدار ل سەرانسەری جیهانێ رێكدئێخیت. زێدەباری ئەڤێ چەندێ، تیمەكێ ڤەكۆلینێ ل سەنتەرێ ناڤهاتی هەیە كو ڤەكۆلینان ل سەر میراتێ دیرۆكی و كەلتۆرییێ كوردان دكەت. تیم ژ چەندین پسپۆریان پێكدهێت د بوارێن دیرۆك و میراتێ كەلتۆری و جوراوجورییێدا.
زانكۆیا سۆران (SU) ل سالا ٢٠٠٩ هاتییە دامەزراندن. وەكو زانكۆیەكا گشتی، پەیوەندییێن خوە یێن ئەكادیمی ل سەر ئاستێ نەتەوەیی و نێڤدەولەتی بەرفرەهكرینە. ل دویڤ ریزبەندییا حكومەتا هەرێما كوردستانێ بۆ زانكۆیێن نەتەوەیی، زانكۆیا سۆران ژ وان زانكۆیێن سەرێ لسیتێیە. زانكۆیا سۆران پێنج فاكۆلتی و سەنتەرەكێ ڤەكۆلینان هەنە. ٢٥ بەشێن زانستییێن ئەوێ بروانامەیێن بەكالوریوس، ماستەر و دكتۆرایێ پێشكێش دكەن. نێزیكی ٨٠٠٠ قوتابییان هەنە دگەل ستافەكێ بەرفرەه یێ فێركرنێ و كارگێرییێ كو ل سەر بنگەهێ هەمیشەیی، گرێبەست و خوەبەخش كاردكەن. هەردوو پشكێن كو دێ د پرۆژەییدا بەشداربن پشكا سوسیولۆجی و پشكا مێژوویێ نە.
زانكۆیا عەدەن ل سالا ١٩٧٠ ل باژێرێ عەدەنێ، ل باشورێ یەمەنێ، هاتییە دامەزراندن. ئارمانجا وێ پەروەرەكرن و دەرچواندنا كۆمەكا قوتابییێن ژێهاتی و ئامادەكرنا كەسێن خودانشیانە. ئەو پشت ب سیستەمێ فێركرنێ یێ پولا دبەستیت كو د ناڤبەرا بەكالوریوس، ماستەر و دكتۆرایێدا دابەش دبیت. ١٧ كولیژ و ١٢ سەنتەرێن زانستی هەنە.
زانكۆیا تەعز دكەڤیتە باژێرێ تەعز ل وەلاتێ یەمەنێ. ئەو ئێك ژ زانكۆیێن گشتییە كو ل ژێر چاڤدێریا وەزارەتا خواندنا بلند و ڤەكۆلینێن زانستی كاردكەت. زانكۆیا تەعز ل دەستپێكێ وەكو لقەكێ فاكۆلتییا پەروەردەیێ یا زانكۆیا سەنعا ل ١٩٨٥- ١٩٨٦ هاتە دامەزراندن. پشتی هینگێ ل ١٩٩٤-١٩٩٥ بوویە زانكۆیەكا سەربخۆ.
سوپاس بۆ پێداچوونا ل سەر كورسێن ڤان پشكێن ل خوارێ (بەشێ سۆسیۆلۆجی – گەشتیاری و رێڤەبرنا هوتێلان – دیرۆك) كو ژلایێ هەماهەنگكارێ پرۆژەیی دگەل UNIMED هاتییە ئەنجامدان، دیاردبیت كو كورسێن ئەكادیمییێن زانكۆیێ ل یەمەنێ، رەنگڤەدانا كەلتۆرێ كێمینەیان و جڤاكان ب گشتی، و هندەك پراكتیكێن جڤاكی و تایبەتمەندییێن كەلتۆرییێن كو جڤاكان ل سەردەمێن جودا دیاردكەن. ل پشكا گەشتیاری و رێڤەبرنا هۆتێلان ل ئاستێ ئێكێ، كورسەك ل سەر میراتێ كەلتۆرییێ یەمەنی دهێتە خواندن. ل ئاستێ سێیێ، پسپۆری هەیە د رێبەرییا گەشتیاری، رێنیشاندان، گرنگییا گەشتیاری، و كورسێ بیرەوەرییێن دیرۆكییێن یەمەنی-ئیسلامی. ل ئاستێ چارێ، كورسێ رێڤەبرنا ژێدەر و سەرچاڤەیێن میراتی، مۆزەخانە، و كورسێ بیرەوەرییێن یەمەنییێن كەڤن هەنە، كو ئەڤ كورسە هەمی ب میراتێ كەلتۆرییێ ماددی و مەعنەویڤە گرێداینە.
زانكۆیا ساپیێنزا یا رۆما كو دیرۆكا دامەزراندنا وێ ڤەدگەریت بۆ ٧٠٠ سالان، زێدەتر ژ 120,000 قوتابییێن گشتی، 3500 پرۆفیسۆران، 2100 كارمەندێن فەرمی، ستافێ تەكنیكی و خودانێن پەرتووكخانەیان زێدەباری 1350 كارمەندێن د نەخوەشخانەیێن زانكۆیێدا هەنە. ئەو مەزنترین زانكۆیە ل ئەورۆپا. ئەو ل سەر ئاستێ گرنگترین ریزبەندییێن زانكۆیێ یێن جیهانی دهێت و جهەكێ تایبەت و بەرچاڤ دگریت. زانكۆیا ساپیێنزا وەكو ئێكەمین زانكۆ ل ئیتالیا ژ ئالییێ ڤەكۆلین، كوالیتەیا پەروەردەیێ و رەهەندێ نێڤدەولەتی دهێتە هەلسەنگاندن. ساپیێنزا نوكە ٣٠٠ بەرنامەیێن پلەیێن (بەكالوریوس و ماستەر) پێشكێش دكەت – كو د ناڤ واندا پتر ژ شێست بەرنامەیان ب زمانێ ئینگلیزی دهێنە خواندن – ٢٠٠ كورسێن پیشەیی یێن پێشكەڤتی، پتر ژ ٩٠ دكتۆرا و ٨٠ قوتابخانەیێن پسپۆری. پتر ژ 30,000 قوتابییان ژ باژێرێن دی یێن ئیتالیا دهێن وێ زانكۆیێ دخوینن، نێزیكی 10,000 قوتابیێن نێڤدەولەتی هەنە و پتر ژ 2,200 قوتابی هەر سال بەشدارییێ د بەرنامەیێن وێ یێن نێڤدەولەتیدا دكەن.
زانكۆیا ساپیێنزا دێ بەشدارییێ د پرۆژەییدا ب ئێك ژ سەرەكیترین بەشێن خوەڤە كەت، كو ئەو ژی بەشێ ڤەكۆلینێن جیهانا كەڤنار (Dipartimento di Scienze dell’Antichità)، كو ئێكەمە ل گۆر رێزبەندییا زانكۆیێن QS ، كو چەندین بەرنامەیێن ڤەكۆلین و فێركرنێ یێن سەرەكی ل رۆژئاڤایێ ئاسیا و دەریایا سپی برێڤەدبەت.
زانكۆیا ئیڤورا دێ بەشداری د پرۆژەییدا كەت ب CIDEHUS – سەنتەرێ ناڤەندی بۆ دیرۆك، كەلتۆر و جڤاك و كورسیا یونسكو د میراتێ نەبەرهەست و زانینا نەریتیدا: گرێدانا میراتی. دامەزراندی ل ١٩٩٤، CIDEHUS سەنتەرەكێ ڤەكۆلینێ یە د وارێن دیروك و زانستێن جڤاكی دا كاردكەت، كو گوهورینێن جڤاكی د دەمەكێ درێژدا شرۆڤەدكەت، ب پێنگاڤەكا ناڤەندی و سەر-نەتەوەیی. باشور و دەریایا سپی وەك تاقیگەهەكا تایبەت هەلبژارتیە بۆ تەماشەكرنا ڤان دینامیكان. ڤەكۆلەر د دوو گروپێن كاریدا رێكخستینە: G1 – گوهورینێن جڤاكی و G2 – میرات، خواندەڤانی و تێگەهشتنا ناڤ-كەلتۆری. كورسێن خواندنا بەكالوریوس، ماستەر و دكتۆرایێن زانكۆیا ئیڤورا د دیروك و میراتێ كەلتۆریدا راستەوخۆ ب CIDEHUS ڤە گرێدایینە. تیمێ ئیڤورا دێ ب تایبەتی د چالاكیێن ئاڤاكرنا شیاناندا بەشداربیت، كو تیمەكێ مەزن ژ ئەندامێن كورسی دێ وەك ڤەكۆلەر و پرۆفیسۆر د زانكۆیێن بلند یێن دی یێن نەتەوەیی و نێڤدەولەتی دا یان تەكنیكی د دامەزراوەیێن گشتیدا بەشدار بن. كورسیا یونسكو، ل جهـ ژ ٢٠١٣، پاراستن و چاڤدێریكرنا میراتی ب هەمی فورمێن ئەوێڤە – بەرهەست و نەبەرهەست، كەلتۆری و سروشتی، لڤۆك و نەلڤۆك – پێشڤە دبەت و پاراستنا میراتی و ئاڤاكرنا شیانا بهێز دكەت، ب تایبەتی ل ئەفریقیا، دەولەتێن گەشەپێدانا گراڤێن بچویك (SIDS) و دەولەتێن تازە-گەشەكری (LDCs)، كو ئەڤ پێشینێن جیهانی یێن یونسكو نە، لێ هەروەسا ل ناوچا دەریایا سپی كو ئەزموون و زانینێن نوی هاتینە بدەستڤەئینان.
یونیمێد – ئێكەتییا زانكۆیێن دەریایا سپی – تورەكا دامەزراوەیێن خواندنا بلند و ڤەكۆلینێیە، كو چالاكە د پێشڤەبرنا هەڤكاریێن ئەكادیمی ل ناوچەیا ئەورو-دەریایا سپی و ل باشورێ بیابانا ئەفریقیا، ل رۆژهەلاتا ناڤین و ل بالكانێن رۆژئاڤا (www.uni-med.net). وێنەیێ كو باشترین نونەراتیا كومەلا مە دكەت ئەوە كو زانكۆیەكا بێ دیوار University without Walls. ئەو ١٧٩ زانكۆ و سەنتەرێن ڤەكۆلینێ یێن گرێدایی ژ ٢٥ وەلاتێن هەردوو كەنارێن دەریایا سپی ب خوەڤە دگریت (داتایێن نویكری ل ئادارا ٢٠٢٥). ئارمانجا یونیمێد بساناهیكرنا هەڤكارییا ئەكادیمی و ڤەكۆلینێ یا نێڤدەولەتییە داكو پێشڤەچوونا زانستی، كەلتۆری، جڤاكی و ئابوری یا ناوچەیێ بهێزتر بكەت. یونیمێد ل سەر چەندین بابەتان كاردكەت ل گۆر ئەوان زانكۆ و پێشینێن هەرێمییێن هەیی. ئەو پرۆژەیان د بوارێن جوداجودا برێڤەدبەت، بگرە ژ پرسێن حوكمرانییێ ل ئاستێ زانكۆیێ هەتا تێكەلكرنا پەنابەران، هەروەسا گەشەپێدانا بەردەوام، دیجیتالیزەكرن، دەرفەتێ كاری و دیالوگا ناڤ-كەلتۆری ب پێشڤەبرنا لڤۆكییێ ل ناوچەیا ئەورو-دەریایا سپی.
زێدەباری ئەڤێ چەندێ، ئەو دیالوگەكا بهێز دگەل پسپۆرێن ئەكادیمی د چارچۆڤەیێ تور-ژێرێن بابەتییێن خوە و ل گەل هەڤكارێن خوەیێن دامەزراوەیی پاراستینە. هەمی چالاكیێن ئەوێ ئارمانجدارن داكو پشكدارییێ د هەڤكارییا زانستی، كەلتۆری، جڤاكی و ئابوریدا بكەن.
ICOMOS رێكخراوەكا نێڤدەولەتییا نە-حكومییە كو كارێ خوە بۆ پاراستنا بیرەوەری و جهێن جیهانێ تەرخانكرییە. ئەو بۆ پاراستن و پارێزگارییا جهێن میراتێ كەلتۆری كا دكەت. ئەو ئێكەم رێكخراوا نە-حكومییا جیهانییە ژ ئەڤی جۆری، كو خوە بۆ پێشڤەبرنا سەپاندنا تیۆری، رێباز و تەكنیكێن زانستی بۆ پاراستنا میراتێ ئاڤاهیسازی و ئاركیۆلۆجی تەرخانكرییە.
رێكخراوا KAO كو بنگەهێ وێ ل باژێرێ دهۆكێ یە، پشكدارە بۆ زێدەترین پەیوەندی دناڤبەرا دامەزراوێن خواندنا بلند دگەل جڤاكێ مەدەنی، جهێن كەلتۆری و ئاركیۆلۆجی و مۆزەخانەیاندا، سوپاس بۆ جهگیركرنا وێ د ناڤەرۆكا ناڤخوەیییا كوردیدا.